Welkom bij Barbara Driessen

Welkom bij Barbara Driessen

Interview met Karin Kraaykamp

Voor de vereniging van creatieve therapeuten

Wat was de aanleiding voor de trainer/therapeut om sjamanisme te gaan gebruiken voor creatieve therapie?
• Wat is je CT achtergrond? Therapiesetting, doelgroep. Ik heb aan de creatieve (kunst)academie gestudeerd en psychologie gestudeerd. Ik twijfelde eraan of hier voldoende inspiratie en creatie inzat voor mezelf, ik vond het allemaal nogal hoofd-zaken. Toen ben ik met de toevoeging creatieve therapie begonnen. Dat heeft mij gebracht wat ik uiteindelijk wilde: het ontwikkelen van een eigen praktijk. Ik heb een eigen praktijk gehad in Nijmegen en later een centrum opgezet en geleid in Beilen, 15 jaar lang. Nu schrijf ik om de dingen te ordenen voor mezelf. Er was zoveel inspiratie en creatie in mijn hoofd wat geordend wilde worden. Door het schrijven ben ik een breder publiek gaan bereiken. Daardoor krijg ik aanvragen voor lezingen in Nederland en het buitenland. Daaruit komen ook weer privé-therapieën. Dus het is nu vanuit de andere kant, niet vanuit de eigen praktijk, maar vanuit lezingen dat weer nieuwe dingen ontstaan. De lezingen gaan over dingen waar ik op dat moment mee bezig ben. Soms zijn dat dromen, soms is dat sjamanisme als achtergrond en soms de natuur. Maar het heeft altijd te maken met de natuur in jezelf en de natuur buiten jezelf. Die combinatie blijf ik toch steeds zoeken en daarvoor zijn allerlei middelen. In het sjamanisme bijvoorbeeld, benadrukt men uitdrukkelijk de kracht van de natuur. • Kun je iets vertellen over hoe je in aanraking bent gekomen met sjamanisme? Mijn eerste reactie naar de natuur was toen ik een heel zware operatie moest ondergaan en alles heel medisch en clean werd aangepakt. Toen dacht ik, waar is het element troost. Bij wie durf ik troost te vragen? Dus troost was eigenlijk de zoektocht van mij, en ik vond troost in de natuur. Dat was het begin van alles. De troost die ik kreeg van de zachtheid, de ontspanning die de natuur mij gaf. Zo ben ik in het sjamanisme terecht gekomen. Ik ben gaan reizen en heb een tijdje bij hopi’s doorgebracht en ben geïnitieerd sjamanistisch healer. Ik heb daar ook bepaalde beloften gedaan, bijvoorbeeld dat ik niet klakkeloos rituelen zal overnemen, maar ze altijd zal vertalen naar de westerse psychologie. En daardoor is dat boek ‘de helende kracht van het medicijnwiel’ ontstaan. Het medicijnwiel komt neer op 4 standaard vragen: Wat denk ik? Wat voel ik? Wat wil ik? Wat doe ik uiteindelijk daarmee? Als je je die laatste vraag niet stelt, dan komt er onbehagen en van daaruit ontstaat er scheefgroei van de geest en mogelijke ziekten.

• Wat miste je in creatieve therapie waardoor je op zoek bent gegaan naar een andere vorm? De creatieve therapie veronderstelt een bepaald soort spel met openheid, relaxedheid en relativering. Wat ik heb ervaren is eigenlijk niet zoveel relativering maar veel meer het moeten, het systeem. In het sjamanisme zeg je eigenlijk steeds: het mag. Ik had in de creatieve therapie heel ordelijk geleerd hoe je dingen aan moet pakken, geen enkele stap over slaan. Het hele stappenplan goed geleerd want ik was een ijverige leerling. In het sjamanisme begin je vaak met het eindresultaat, dat wat er is op het moment, de vrije expressie ervan. Dan zie je wat dat NU-moment teweeg brengt en dat wat het teweeg brengt. Daar ga je mee aan de gang, naar het ontstaan ervan. Ik werkte vroeger met een stappenplan in een reguliere setting. Dat gericht was op basis van de aannames in de ct. Ik werkte vanuit die basis, maar tegelijkertijd dacht ik, ik wil uit de vereniging stappen en daarmee uit de structuur. Toen begon het eigenlijk pas echt leuk te worden. Ik had immers de vrijheid om dat wat ik geleerd had te combineren met mijn intuïtie en het sjamanisme. Sjamanisme werkt weinig vanuit behandeldoelen, maar meer vanuit de vraag: wat is de klacht. In die klacht zit de kracht. Het onderdrukken van energie, van dat wat je pure kracht is, veroorzaakt de klacht. Niet de therapeut bepaalt, maar de client bepaalt zelf het verloop van de sessie. Ook werk je in het sjamanisme met entiteiten; dat doe je in de creatieve therapie niet. In het sjamanisme ga je ervan uit dat er een soul-loss en een soul-retrieval is. Bijvoorbeeld: er komt een client bij je met een klacht die met zingeving te maken heeft. In het sjamanisme heet dat soul-loss, zielsverlies. Een stukje bezielingverlies. Soul-retrival daar help je mee om die bezieling te hervinden. Daarbij kun je van alles doen, zingen, dansen, handoplegging. Maar dat bepaalt het moment en het is niet bepalend wat je in je pakket hebt aan kennis en kunde, maar meer wat heb je op dat moment in wisselwerking, wat kun je zelf aan. Je werkt vanuit het hier-en-nu, dat is eigenlijk de enige basis in het sjamanisme. Wat ik in de creatieve therapie bijvoorbeeld nooit heb geleerd en in het sjamanisme wel, is het volgende: er komt iemand met een klacht, je vertelt een verhaal, dat komt ter plekke op in je geest. Je improviseert, en je stopt het verhaal daar waar je denkt nu heeft de client een herkenningspunt om zelf het verhaal verder te vertellen. Je maakt ter plekke een soort levensverhaal wat de client herkent. Dan vraag je om het door te vertellen, te trommelen of te zingen. Je doorbreekt op die manier iets waardoor het zijn/haar verhaal wordt en niet het jouwe. Als creatief therapeut heb je ook een bepaalde specialisatie en binnen dat terrein moet je vaak blijven. Je mag wel van alles voorzichtig proberen, maar dat is je gebied niet. Een sjamanistische geneeswijze heeft alles, alles is mogelijk. Wat ik vooral in de CT mis is de spirituele benadering. Ik vind dat jammer. Daarmee loopt de CT achter omdat we toch in een tijd zijn aangekomen waarin er veel meer behoefte is aan spiritualiteit.

• Wat was de aanleiding om sjamanisme te gaan combineren met creatieve therapie?

Wat is de motivatie van trainer/ therapeut om deze werkvormen toe te passen?
• Wat trok je aan in deze stroming?
• Wat zijn voor jou de essentiele aspecten uit het sjamanisme? Het element dat ik heel vaak terug zie komen is projectie. Iemand wil iets worden, en we vergeten zo vaak te benadrukken dat de persoon het al is. In het sjamanisme kijk ik dan naar het hulpdier, die hulp biedt bij dat wat je wilt worden. Bijvoorbeeld: iemand komt met een onvrede over iets en zegt: ik kan iets niet, ik doe iets niet goed, ik faal.. Daar is het verhaal ongeveer mee verteld en dan vraag ik: welk dier schiet er nu bij je naar binnen, in je gedachten? Er komt altijd een dier wat op dat moment te maken heeft met de klacht. Vervolgens vraag ik wat de associaties zijn bij het dier. Waar schuilt het? Hoe voelt het zich goed? Wat heeft het nodig? Dat laat ik vertalen naar het ik. Dan zegt uiteindelijk de client: ik ben een ….. ik (associaties). Bijv: ik ben een vogel en heb gehoefte aan overzicht en vrijheid. Soms gebruik ik de elementen, of leg het medicijnwiel uit op tafel. Dan vraag ik om ergens een plekje aan te wijzen of voor welke plek kies je nu. Die plek is dan de ingangsplek van het gesprek. Dat kan via het denken, voelen, willen of doen zijn. Je kunt ook werken met kleuren in het wiel. In het boeddhisme zijn dat de chakra’s, in het sjamanisme zijn dat de 7 heilige wielen. Als er iemand binnenkomt bij mij dan kan ik eigenlijk al zien welke kleur er op dat moment bij die persoon is. De persoon straalt door heel de houding heen een kleur en een bepaalde trilling uit, die ik opvang. Als ik daarna vraag: welke kleur zou je kiezen en iemand zegt rood, dan is de toegangsweg naar de basisemotie open: angst, angst om ergens te blijven, angst om je te verbinden, angst voor de angst. Dan is dat de toegangsweg om mee te werken.

In het medicijnwiel liggen 7 stenen om het middelpunt. Het middelpunt is het Ware Zelf of Wakan Tanka. Daar omheen liggen 7 stenen, dat zijn de 7 wielen. Die zijn bij het sjamanisme vanuit de natuur met een bepaalde achtergrond. Ieder wiel met een eigen kenmerk en eigen kwaliteiten; in het boeddhisme werken ze met deze zeven wielen op een andere manier. Daar heten het chacra’s. Maar dat wat ze betekenen, daarin lijken ze veel op elkaar.
• Hoe gaf je dit vorm in je eigen leven?
• Wat is eigen aan jouw methodiek?
Was er sprake van een eigen methodiek? Ja, ik vind dat ik een eigen methodiek heb ontwikkeld, daarover schrijf ik ook. Daarover geef ik lezingen en workshop. Het is best wel moeilijk om dit over te brengen, je moet het doen om het te begrijpen. Het sluit eigenlijk nergens bij aan, het is een eigen weg, geplaveid met ingrediënten uit oude en nieuwe inzichten. Eigen aan mijn methodiek is dat ik de combinatie van westerse psychologie en sjamanisme en boeddhisme heb gecombineerd en daardoor vanuit een innerlijke houding die zo typerend is voor de monnik en de sjamaan, me steeds kan afstellen op de vraag achter de vraag. Iemand heeft een probleem, komt in therapie en dat wat hij vertelt over zijn situatie, daar zit een vraag achter. Omdat ik die richtingen van Oost en West heb gestudeerd denk ik dat de combinatie, de verbinding, een eigen methode is geworden. Het is misschien zelfs een beetje religieus getint. Want diep van binnen moet ik toegeven dat ik een religieus mens ben zonder geloof of aanhang aan een kerk. Het is een religie die berust op mentaal, emotioneel, spiritueel en somatisch “weten”. Ik zou het keukentafelreligie met vier poten willen noemen. Het haalt de drempels allemaal weg. Het probleem lost zichzelf op als je het maar de tijd geeft.

• Wat wil je bereiken bij de clienten? En bij jezelf?

Wat is de client –therapeut – relatie vanuit sjamanisme?
• Wat is volgens jou het verschil in visie op ziektebeelden, medicatie, persoonlijkheidsstoornissen vanuit CT en sjamanisme?
• Wat is je rol t.o.v. de client? ;

Wat zijn door trainer/ therapeut toegepaste werkvormen vanuit modern sjamanisme?
• Zit er volgens jou een overlap tussen werkvormen binnen creatieve therapie en sjamanisme? Zo ja, welke?
Die overlap zou je steeds zelf moeten maken. Je kunt kijken naar hoe doet een sjamaan het, welke middelen gebruikt hij? Wat is de mens die hij behandelt op dit moment, wat heeft die mens nodig en wat kan die aan? Dus ieder shockerend moment zul je uit moeten sluiten, zelf al heb je geleerd in je training tot sjamaan dat je moet gorgelen, boeren laten. Er zijn sjamanen die dat doen, maar in therapie kan de client zo geshockeerd raken dat de client het vertrouwen verliest. Je moet steeds de brug slaan tussen ct en sjamanisme.
• Hoe combineer je deze 2 werkvormen praktisch?
• Kun je een aantal voorbeelden noemen? Wat zijn bijvoorbeeld gangbare opdrachten?
• Welke rol heeft je CT-achtergrond in je manier van therapie geven?
Welke invloed heeft zij? Ik denk dat iedereen die kiest voor ct al veel aan creatieve impulsen in zichzelf heeft en de scholing daarbij kiest om vorm te geven aan het geheel. Om manieren te leren die de creativiteit toegankelijk maken in het therapeutische proces. Dus die invloed is er al, en de ct opleiding maakt dat het gediplomeerd en erkend wordt toegepast. In feite heb je dat allang, de erkenning moet je jezelf steeds geven in alles wat je oprecht en met hart en ziel doet. In denk dat als je die opleiding volgt, je al zoveel in je mars hebt aan creativiteit die geschoold wil worden. Na de scholing laat je het aangeleerd weer los. Je komt je weer bij de oorsprong uit, de vorm die je geeft aan dat wat je geleerd hebt in combinatie met de natuur en je intuïtie. Je combineert beide dingen en gaat je eigen gang, door de praktijk leer je van de dingen die je doet. In feite zit alles eigenlijk in de scholingsweg van het ego. Je zet jezelf neer, verstevigt je ego door te onderzoeken wie je bent en waarom je de dingen doet zoals je ze doet. Als je jezelf hebt neergezet, dan pas kun je alles weer loslaten. • Met wat voor materialen werk je en hoe zet je deze in? Waarom? Zoveel: wat me nu te binnen schiet zijn: Het medicijnwiel, krachtdieren, dromen, trommelen, dansen, de natuur ingaan, de opdracht geven: ga nu naar buiten en kom terug met een aantal gedichten/ haiku’s. Je kijkt naar wat is het interesseveld van de client en in dat kader kun je vervolgens van alles uit de bovengenoemde voorbeelden doen. Je kunt zeggen: ga op het strand jutten, breng iets mee. Breng 2 symbolen mee die symboliseren: wat laat je los? En wat laat je toe? En als je dat in een jaargetijde doet waarin er heel veel ontluikt, in de lente, dan vraag je: neem iets mee om toe te laten. Wat ik ook regelmatig doe is werken met de Standen van de maan. Bijvoorbeeld: als een vrouw een klacht heeft, vraag ik: formuleer de klacht goed. Wacht daarna tot de eerstvolgende volle maan, kijk bij volle maan naar boven en vraag aan de maan: ‘ neem de klacht van mij weg’. Iedere avond ga je naar buiten en kijkt naar de maan en ziet, de maan wordt kleiner kleiner kleiner en neemt jouw klacht mee tot die weg is. Daarna, bij nieuwe maan, zeg je tegen jezelf: wat wil ik laten toenemen? Dat formuleer je weer goed. Je gaat weer naar buiten, je vraagt aan de maan hulp bij wat je wilt laten toenemen en de maan antwoordt door iedere dag groter te worden tot ze weer vol is. Zo krijg je iedere avond als je maar 2 minuten naar buiten gaat die kleine therapie voor jezelf. Het is een soort zelf heling. En als het na 1 maand niet werkt ga je de 2e maand door. De herkansing! Dit is een hele leuke methode om mensen zelf hulp te laten doen. Want waar je in gelooft dat helpt.

Doe je dat vaak, mensen een opdracht meegeven naar huis? Ja. Soms doe ik dat in de vorm van: zoek 7 stenen en beschilder die met een dier. Als je dat niet zo makkelijk kunt neem je een dier als voorbeeld uit boekjes. Kom daar waar je thuis aan gewerkt hebt, volgende keer mee terug. Op die manier gaat het proces door, de patiënt is bezig met het beschilderen van iets, van dieren die hij zelf uitkiest. Dan kun je later, in de volgende sessie samen kijken: waarom juist die dieren. Dus je bedenkt iets en geeft iets mee zodat je in de tussentijd ook een vorm van contact hebt met de client. Het proces blijft dan in voortgang.
• Zijn er materialen die je bewust niet inzet?

Hoe kom jij op die werkvormen, hoe is dat ontstaan? Het is niet eerder ontstaan, het ontstaat. Ik ben heel makkelijk in het uitvinden van werkvormen, dat gaat gewoon vanzelf. Ik denk dat dat door mijn leven heen zo gespeeld heeft. Ik was als kind altijd al bezig met het verzinnen van nieuwe spellen. Dat vond ik heerlijk om te doen, dus dat zat er al heel jong in. Ik heb geen antwoord op de vraag hoe ik dat doe. Wel ben ik van plan om in de toekomst al die oefeningen eens te gaan samenbrengen in een boekje, speciaal voor de opleiding CP. Ik zou er lezingen kunnen geven over methoden en aan de hand van vragen bepaalde situaties uitwerken. Komt nog…

• Hoe maak je een afweging over welke werkvormen je inzet?
• Welke rol speelt je intuitie hierbij?

Wat zijn de indicaties/ voorwaarden voor deelname aan een werkvorm?
• Aan welke voorwaarden dienen mensen te voldoen als ze in therapie willen bij jou?
Op de eerste plaats zijn er mensen die gewoon, via huisarts of instantie, in psychotherapie komen bij mij. Dat zijn mensen die worden doorverwezen door bijvoorbeeld het Riagg. In feite komt iedereen hier om begeleiding als die bereid is naar zichzelf te kijken en bereid is om ook serieus met zichzelf te gaan werken. Soms kan dat traumatisch zijn omdat je dingen tegenkomt die veel oud zeer oproepen. Maar we zoeken altijd samen een weg die past bij de persoon die om hulp vraagt. Al heel gauw merk ik dan dat mensen bereid zijn om verder te gaan dan de psychotherapie omdat ze al zoveel ervaringen hebben bij therapieen die niet geholpen hebben. Ik werk met volwassenen en kinderen. Bij de kinderen neem ik als ingang de dromen die ze hebben of zouden willen hebben. Kinderen vertellen hier vol enthousiasme over. Als er geen droom is dan vraag ik dikswijls: wat denk je dat je zou dromen als je zou dromen? Dan komt er een prachtig verhaal waarin een kind zich totaal bloot legt. Als iemand erg enthousiast is over een droom dan vraag ik om er een stripverhaal van te maken en “breng het volgende keer mee”. Zo’n stripverhaal bestaat dan bijvoorbeeld uit 8 kleine tekeningetjes, die elkaar opvolgen.

• Zijn deze voorwaarden anders dan toen je enkel gebruik maakte van creatief therapeutische werkwijzen? • Welke doelen streefde je na met het inzetten van deze vorm, waarin verschilt dat met CT? Stel je samen met de client van tevoren doelen vast? Bij een kennismakingsgesprek kijk ik eerst hoe vaak we, de client en ik, samen gaan werken. Soms is dat 4 keer en soms is dat 7 keer. Na die 4 of 7 keer gaan we kijken of we bij een nieuw doel zijn aangekomen. Wat wil de client bereiken? Bijvoorbeeld een klacht-gedragstherapie of groepstherapie daar zijn in de psychotherapie bepaalde regels voor. Daar werk je volgens een bepaald patroon. Maar dat kun je ook vertalen door bijvoorbeeld iemand buiten of aan het strand te laten lopen en dan heel uitvoerig de zee te laten dirigeren, het lied van eb en vloed; te zingen over de zee heen. Ik ga wel eens met een client op stap, een hele dag. Dat mag helemaal niet in de psychotherapie, maar in het sjamanisme mag dat wel, is dat zelfs heel goed vanwege de gelijkwaardigheid. Dan ga je samen op stap. Als iemand last heeft om zichzelf te laten horen/ te laten zien, kan ze dat aan de zee vertellen. Ik ga dan ondertussen even de duinen in en laat de persoon alleen aan de vloedlijn. Soms hoor ik iemand de zee componeren, zingen of schreeuwen. Prachtig wat er dan ontstaat. Het ontstaat en is niet van tevoren bedacht. • Zijn er volgens jou probematieken waarbij je sjamanisme niet in kan zetten?

Hoe stelt de trainer/ therapeut zich op tijdens het begeleiden van de werkvorm?
• Wat is je rol tijdens het begeleiden van de therapie?
Ik laat het ogenschijnlijk los wat er gebeurt binnen de therapie. Ik laat alle ruimte aan de cliënt. Maar heel diep van binnen blijf ik de regisseur. Dat ogenschijnlijk loslaten is een vorm van vertrouwen hebben in wat er gebeurt. Maar als therapeut of sjamaan laat je het niet los. Met respect voor de ander laat je de ander helemaal zijn. Je hebt de verantwoordelijkheid voor het proces. Je bent zo bij iemand betrokken dat je durft los te laten. Daarom is het voor de therapeut of de sjamanistisch behandelaar naderhand ook heel goed om een douche te nemen of jezelf te reinigen. Ik kan geen 5 patienten op een dag hebben. Dat is veel te intensief. Als ik sjamanistisch werk, heb ik 1 of 2, hooguit clienten op een dag.
• Kun je een sessie beschrijven waarin je een duidelijke combinatie maakte van ct en sjamanisme?
• Hoe bereid je je voor op de therapie? Meestal is het voor mij een kwartier meditatie, een kwartier stilzijn. Ik houd er verder altijd rekening mee als ik een ochtendafspraak heb, om die ochtend heel rustig te zijn. Ik bedoel, ik ga nooit zomaar van de ene naar de andere afspraak. Ik heb een ruime tussentijd nodig. De voorbereiding is vaak dat ik in dat kwartier even de client naar voren haal in mijn geest, en met het beeld, het patroon, even contact maak. Niet met allemaal gegevens en dingen op schrift of nalezen hoe het ook al weer de vorige keer was . Ik kijk niet naar wat er is geweest, maar naar wat er nu is. Vroeger noteerde ik wel de sessie, nu doe ik dat niet meer. Ik vind het eigenlijk heel raar om iemand te gaan beschrijven zoals ik iemand heb ervaren. Dat legt zo vast. Na de hele begeleiding maak ik wel een eindverslag en geef dat aan de cliënt mee, als een dagboek.

• Hoe sluit je een sessie af? Wat is hierbij de waarde van het werkstuk? Ik sluit de sessie af met een mondeling overzicht. Even alles op een rijtje zetten. Hoe heb je het ervaren, welk gevoel is er nu belangrijk voor je, en wat zou je er mee kunnen doen in de komende we(e)k(en). We komen samen tot een voorstel en tot een nieuwe opdracht. Ik sluit altijd af met een gesprekje zodat het beeld en de vorm ook vertaald in het woord wordt. Ik denk dat de ordening via de geest in woorden heel belangrijk is om af te sluiten, om elkaar te bereiken. Want als je een beeld meegeeft is het een persoonlijk beeld, als je praat over iets kunnen er nog wel persoonlijke beelden zijn maar je praat dan over hetzelfde.

Hoe gaat de trainer/ therapeut om met mogelijke weerstanden bij zichzelf en de client?
• Ervaar je wel eens weerstand bij de client? Hoe ga je hiermee om? Ja. Ik kan wel een voorbeeld geven. Ik had een client die kon absoluut niet praten en wilde toch steeds terugkomen. Ze had zo’n weerstand maar koos er wel voor om wel te komen. Ik vond dat knap! Misschien omdat ze op het werk hadden gezegd, als je niks zoekt dan krijg je geen geld. Maar hoe dan ook: ze kwam. We hebben 3 keer op een stoel voor het raam gezeten en niks gezegd. Echt niks gezegd, niente.. Ik dacht als zij niet wil praten, ik ook niet. De 4e keer kwam ze en ik zag aan haar gezicht meteen: hier gebeurt iets. Ze ging zitten, draaide die stoel naar me en ze begon. Ze begon te schelden en ze vloekte en zei: als het nu nog niet afgelopen is, kom ik niet meer terug. Dat vond ik heerlijk. Toen, heel spontaan, omarmden we elkaar, want er was iets gebroken. Ze ontroerde. Het was echt schitterend. Daarna ging het goed, ze praatte, ik vroeg, ze antwoordde en er kwam echt heel veel naar boven. Ze had mij ook wel in een kwetsbare rol gezien natuurlijk. Als je daar stil zit, als client, heb je wel de macht. Ik gaf haar de macht om stil te zijn. De weerstand laat ik er dus helemaal zijn.
• Ervaar je wel eens weestand bij jezelf? Hoe ga je daarmee om? Ja. Ik heb het nu minder, maar in het verleden had ik wel mensen waarbij wil dacht: wil ik dit eigenlijk wel? Ik schiet helemaal niets op, zal ik ze niet doorverwijzen?. Maar ik ging dan toch altijd kijken naar mezelf, wat irriteert mij nou in iemand? Ik ging zelfs boeken lezen over onvoorwaardelijke liefde. Om te weten dat dat gewoon niet bestaat! Maar goed, dat wil je dan toch zeker weten. Want ja het staat toch wel ergens anders ook, behalve in de bijbel. Die onvoorwaardelijke liefde ben ik toen maar vergeten. Mijn voorkeur en antipathie heb ik nog steeds maar dat wil ik niet laten doorschemeren in mijn werk. Dus wanneer ik weerstand voel tegen een bepaald gedrag of een bepaalde methode dan probeer ik daar toch doorheen te kijken en te zien wat zit hier werkelijk achter. Wat vertelt dat mij nou van oude patronen, van schaduwkanten. Dat blijft toch in ieder contact. Je blijft mens, dus ook dat is een deel van intermenselijk contact.
• Wat is volgens jou de functie van weerstand? Doe je er iets mee in de therapie?
• Reageren mensen weleens afwijzend op bepaalde aspecten uit het sjamanisme? In het privé begeleiden heb ik dat niet. Ik heb het wel in groepen dat iemand wel eens denkt en uitstraalt en soms ook zegt: nou het zal wel. Dan probeer ik ook te zeggen: ja het zal zeker wel maar als je dit nou even niet meemaakt heb je wel wat gemist. Je kunt pas zeggen het spreekt me absoluut niet aan als je weet wat je niet aanspreekt. Dus blijf even hier en luister. En dan blijkt achteraf dat het toch iets toevoegt ook al is het hun manier niet. Het voegt iets toe. Dan denk ik: het doel is bereikt. Want is het nu niet, dan is het misschien straks dat hij of zij er toch iets mee doet; het is een nieuwe weg. Want dat wat je niet kent dat wijs je toch al gauw af. Wat je wel herkent zoek je op. Zo is dat ook met therapie. Je gaat in een therapie waarvan je dingen herkent, dat is niet vreemd. Als je makkelijk praat, ga je heel vaak naar aan praattherapie want dan kun je je uiten. Eigenlijk klopt dat niet, wanneer je gemakkelijk praat, praat je meestal over gevoelens zonder ze te doorleven, en daar zit dan juist de klacht. Ik probeer met weerstand dus te kijken naar waar de weerstand zit. Daar zitten de leerpunten.
• Hebben clienten die bij jou in therapie gaan affiniteit met sjamanisme?

Wat is volgens de trainer/ therapeut het effect op de client en de toegevoegde waarde voor creatieve therapie?
• Wat maakt volgens jou sjamanisme geschikt om in te zetten voor therapeutische doeleinden? Als mensen in therapie zijn geweest komen ze meestal met een hernieuwd bewustzijn naar buiten. Als de mens a
• Welke effecten zie je sinds je sjamanisme inzet naast creatieve therapie?
• Wat is voor jou het grote verschil?
• Wat is volgens jou het effect op de client?

Alternatieve benaderingen binnen de opleiding creatieve therapie?
• Hoe kijk je achteraf terug op je opleiding creatieve therapie? Wat voor een betekenis heeft deze opleiding in je eigen therapeut zijn?
• Heb je tijdens je opleiding ook al gezocht naar mogelijke aanvullingen op het vak?
• Wat zou je ervan vinden als de Ct opleidingen een gedeelte informatie zouden geven over aanvullende werkwijzen voor creatieve therapie?
• Zou deze vorm van therapie daar volgens jou een toegevoegde waarde zijn op de huidige therapievormen in de reguliere GZ?
• Denk je dat sjamanistische werkvormen daar inzetbaar zijn?
• Hoe kijk ja aan tegen de toekomstige combinatie van creatieve therapie met sjamanistische werkvormen?
• Als je een metafoor zou moeten geven voor het werken met sjamanisme, wat zou dat dan zijn?